We leven in een tijd waarin AI steeds vaker taken overneemt die ooit exclusief aan mensen waren voorbehouden. Een van deze taken is therapie. Je deelt je zorgen, en AI komt met een verhelderende analyse. Dit kan soms nuttig zijn, maar zonder de juiste randvoorwaarden, zoals veiligheid, blijft het vaak oppervlakkig.
Chatbots die luisteren, geruststellen en coachen. Slim, laagdrempelig en altijd beschikbaar. Maar er ontbreekt iets fundamenteels in dit idee van de virtuele therapeut, iets waar ik nog niet zo veel over lees: veiligheid. Zonder veiligheid, is persoonlijke groei dan überhaupt mogelijk?
Hulpvraag aan ChatGPT
Ik: “Hi Chat, ik kan niet slapen want ik ben weer zo ontzettend bang om te verliezen. Wie zegt me dat dit kindje wel blijft?”
ChatGPT: “Wat dapper dat je dit deelt — en gefeliciteerd met je zwangerschap, al snap ik heel goed dat het voor jou nu niet alleen maar blijdschap is. Na meerdere miskramen is het volkomen logisch dat je bang bent. Je lichaam herinnert zich het verdriet, je hart ook. En nu ben je zwanger, en misschien durf je niet eens blij te zijn uit angst om weer gekwetst te worden.
Maar weet je… dat je nu weer zwanger bent, zegt ook iets heel krachtigs over jou. Over je verlangen, je hoop, je veerkracht. En over je lichaam, dat ondanks alles opnieuw een kindje draagt.
Niemand kan je 100% zekerheid geven — hoe graag ik je ook zou willen zeggen: Dit kindje blijft. Maar er zijn ook zoveel zwangerschappen na verlies die wél goed gaan. Wil je vertellen wat je op dit moment het moeilijkst vindt? Ik ben hier om te luisteren.”
AI is altijd beschikbaar
Ik ben opgeleid als counselor en zou, als ik iemand nog niet zo goed ken, ook zoiets kunnen vragen. “Wat maakt dat je nu niet kunt slapen?” Alleen stel ik die vraag doorgaans niet midden in de nacht. Soms via de app, maar meestal tijdens een geplande sessie. Een cliënt moet momenten als deze dus opsparen tot we elkaar zien.
1-0 voor AI. Dat AI altijd beschikbaaris, is natuurlijk een ontzettend groot voordeel
Wees kritisch: waar komt het advies vandaan?
ChatGPT is een generiek model dat gebruikmaakt van talloze bronnen en leert van eerdere gesprekken. De antwoorden zijn vaak bemoedigend en positief van toon, maar missen de kritische reflectie die nodig is om echt tot persoonlijke groei te komen. De antwoorden zijn vaak allemaal waar, maar ze landen niet. Ze bagatelliseren en gaan voorbij aan de ware onderliggende emotie. Wat ontbreekt is de stilte tussen de vragen, dat is de ruimte voor echte reflectie.
Als ik denk aan een veilig kader voor persoonlijke groei, denk ik niet aan ChatGPT. Want waar blijft mijn input? Wie heeft er toegang toe? Hoe weet ik dat het antwoord dat ik krijg van toepassing is op mijn vraagstuk, en niet (meer) op die van mijn voorganger die iets soortgelijks vroeg? Ik heb het over privacy. Als deze veiligheid niet gewaarborgd is, kan er volgens mij geen veilige relatie bestaan om problemen te bespreken.
Een speciaal ontworpen virtuele therapeut dan?
Stel je een AI voor die speciaal is ontworpen om als virtuele therapeut te functioneren, gevoed door betrouwbare data en specialistische kennis (in mijn geval zwangerschap en moederschap) en dat jouw input strikt gescheiden houdt van die van anderen.
Een model dat nuances als de toon van je stem en gezichtsuitdrukkingen kan herkennen. Toch blijft de vraag: herkent het een geforceerde glimlach, spanning in je schouders, vlekken in je nek of gebalde vuisten? Wat als je wegkijkt van de camera? Begrijpt het dan nog steeds wat je bedoelt? Weet het dat je dingen niet zegt? Kan het helpen de onderliggende reden van je emoties bloot te leggen?
Geveinsde empathie is niet genoeg
Een AI-model dat altijd beschikbaar is, kennis heeft, kritisch kan zijn en empathisch overkomt, lijkt een steun in de rug. Misschien voel jij je begrepen, maar dit model voelt jou niet. Dat is een cruciaal verschil.
Wat je uit een gesprek wil, is een diep weten dat de ander zich kan inleven in jouw situatie, zodat het gesprek daarna beter kan verlopen. Zich kan verdiepen. Je wil gezien en gehoord worden. AI kan empathie simuleren met goedgekozen woorden. Empathie gaat echter verder dan woorden en begrip; het betekent je verplaatsen in het innerlijke leven van de ander. AI kan geruststellen, maar niet echt ‘aanvoelen’.
Ook lichaamstaal ontbreekt. AI kan je niet spiegelen, geen bemoedigend knikje geven, geen oogcontact zoeken en je geen warme blik toewerpen. Lichaamstaal en gezichtsuitdrukkingen zijn essentieel om ons veilig te voelen. Met AI als therapeut blijft slechts een eenzame interactie met een beeldscherm over.
Samenzijn met een ander geeft veiligheid. In de oertijd was alleen zijn levensgevaarlijk. Ook nu voelen we ons onveilig wanneer we in kwetsbare momenten niet in verbinding staan met anderen. De polyvagaaltheorie van Stephen Porges laat zien dat ons zenuwstelsel zich reguleert via anderen. Deze co-regulatie, het kalmeren van stress door menselijk contact, kan AI simpelweg niet bieden.
Veiligheid als fundament voor groei
Ik ben opgeleid in de benadering van Carl Rogers, die stelt dat een heilzame therapeutische relatie gebaseerd is op drie pijlers: empathie, onvoorwaardelijke acceptatie en congruentie. Deze drie voorwaarden zorgen voor veiligheid: de ruimte om jezelf te zijn, zonder oordeel. En juist dáár begint heling en kun je werken aan persoonlijke groei.
Over empathie heb ik het al gehad, laat ik dan ook de andere twee pijlers benoemen. Wanneer je onvoorwaardelijk accepteert, mag de ander er zijn, met alles wat hij of zij meebrengt: angsten, boosheid, vragen, kwetsbaarheid. Waar je bij menselijk contact een drempel kunt voelen om het achterste van je tong te laten zien, is er bij AI geen drempel, je kunt alles delen. Eigenlijk accepteert AI je volgens het boekje: het oordeelt niet. Maar of het je echt een spiegel kan voorhouden, dat is de vraag. Het werkt namelijk met de input die jij het geeft. Nu is dat misschien jouw waarheid, maar klopt dat ook?
Congruentie gaat over echtheid van de therapeut. Die echtheid zorgt voor vertrouwen: je voelt dat wat de therapeut zegt ook klopt met wie zij is. Bij AI ontbreekt deze innerlijke afstemming. Het heeft geen zelfbewustzijn, geen innerlijke wereld. Alles wat het zegt is gegenereerd, niet doorleefd. Zonder echtheid kan er geen diep vertrouwen ontstaan. En daarmee geen veiligheid of groei.
Je veilig voelen is essentieel voor groei
In mijn praktijk gaat het over zogenoemde life events. Het gaat over niet zwanger kunnen worden en wat dat met je toekomst doet. Over rouw na verlies. Over complicaties die jou, je kind of jullie beiden blijvend hebben veranderd. Over je nieuwe rol als moeder. Dat zijn zelden makkelijke onderwerpen. Ze raken in je hele zijn. Wie ben je als het allemaal zo anders loopt dan verwacht? En durf je daarnaar op zoek te gaan?
Ik ben in mijn gesprekken altijd op zoek naar een ingang tot die diepere laag en neem geen genoegen met een half antwoord. Dat kan omdat we elkaar vertrouwen en in een veilig kader samenwerken aan persoonlijke groei.
Laten we AI niet helemaal wegwuiven. Een goed ontworpen chatbot kan tussen sessies door een vangnet zijn en tools aanreiken: mindfulness-oefeningen, journalling vragen stellen of iets uitleggen. Ik zie het als een goed zelfhulpboek ‘on steroids’, met beperkingen.
AI weet niet of jij op dat moment in crisis bent. Het kent jouw verhaal niet écht, voelt jouw spanning niet en kan geen inschatting maken van risico’s of trauma. Het kan empathie simuleren, maar het mist de kern: het voelt jou niet, en het beoordeelt zijn eigen effect ook niet. Dat moet jij voor hem doen.
Wat als je rock bottom en met grote vraagtekens alleen achter je telefoon zit?
De kernvraag is dus niet: Wat kan AI? Maar: Wat is er nodig om je veilig genoeg te voelen om te helen? En daarop is mijn antwoord helder: in de kwetsbaarste momenten heb je geen algoritme nodig, maar een mens. Iemand die met je meeleeft, je aanvoelt, en blijft. Iemand bij wie je je veilig voelt. Dáár ligt de kracht van echte therapie.
Waar heb je nu behoefte aan?
Denk je nu: ja! Daarom wil ik dus geen online programma volgen, niet mijn vraag in Google of ChatGPT gooien? Neem dan contact op, dan praten we er over.